Η Μεροληψία Επιλογής και η Ψευδαίσθηση των Elite Σχολείων

Αν συγκρίνεις την υγεία των ανθρώπων που μπαινοβγαίνουν στα νοσοκομεία με εκείνη όσων δεν πηγαίνουν ποτέ, μια επιπόλαιη ματιά στα δεδομένα οδηγεί σε ένα παράδοξο συμπέρασμα: τα νοσοκομεία επιδεινώνουν την υγεία.

Το συμπέρασμα αυτό είναι προφανώς παράλογο. Αυτό που ισχύει στην πράξη είναι ότι τα νοσοκομεία προσελκύουν τους ανθρώπους που εξαρχής ήταν πιο άρρωστοι, ενώ όσοι δεν πηγαίνουν είναι εκ των προτέρων πιο υγιείς.

Αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μεροληψίας επιλογής (selection bias). Κι όμως, ενώ στην υγεία το αναγνωρίζουμε αμέσως, στην εκπαιδευτική πραγματικότητα πέφτουμε καθημερινά στην ίδια ακριβώς παγίδα.

Αυτό που βλέπουμε σε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα είναι η τελική φωτογραφία των επιτυχόντων. Ο ισχυρισμός π.χ. ενός ελίτ ή πρότυπου σχολείου ή ενός μεγάλου φροντιστηρίου ότι εξασφαλίζει «95% επιτυχία στις πρώτες σχολές» φουσκώνεται από το ποιοι πέρασαν την πόρτα του εξαρχής. Θεωρούμε αυτονόητο ότι το σχολείο μετέτρεψε μαγικά τον μαθητή σε άριστο, αγνοώντας ότι στην πραγματικότητα αξιολογούμε το ίδρυμα με βάση τα αρχικά χαρακτηριστικά των ίδιων των μαθητών.

Τι δείχνουν τα δεδομένα από το MIT μέχρι το Harvard

Αυτό δεν είναι υπόθεση· έχει μετρηθεί στην πράξη. Στη Βοστόνη και τη Νέα Υόρκη, στα δημόσια σχολεία-ελίτ (όπως το Stuyvesant και το Boston Latin), η εισαγωγή κρίνεται από ένα αυστηρό διαγώνισμα. Σε μια εμβληματική μελέτη με τίτλο «The Elite Illusion», ο νομπελίστας οικονομολόγος Joshua Angrist και οι συνεργάτες του συνέκριναν τους μαθητές που έγραψαν οριακά πάνω από τη βάση (π.χ. 80,1) και πέτυχαν την εισαγωγή τους, με εκείνους που έγραψαν οριακά κάτω (79,9) και φοίτησαν στο απλό σχολείο της γειτονιάς τους.

Αυτά τα δύο παιδιά είχαν ουσιαστικά τις ίδιες ικανότητες· η διαφορά του 0,2 ήταν θέμα καθαρής τύχης της στιγμής. Τέσσερα χρόνια μετά, οι επιδόσεις τους στα τελικά τυποποιημένα τεστ και στα πανεπιστήμια όπου εισήχθησαν ήταν στατιστικά πανομοιότυπες. Για τον οριακό μαθητή, το ελίτ σχολείο δεν πρόσθεσε απολύτως καμία ακαδημαϊκή υπεραξία.

Το ίδιο ακριβώς απέδειξαν οι οικονομολόγοι Dale & Krueger για το Harvard και τα άκρως επιλεκτικά πανεπιστήμια. Συνέκριναν υποψηφίους που έγιναν δεκτοί τόσο σε ένα ίδρυμα της Ivy League όσο και σε ένα λιγότερο επιλεκτικό πανεπιστήμιο, αλλά επέλεξαν το δεύτερο. Είκοσι χρόνια μετά, τα εισοδήματά τους ήταν ακριβώς τα ίδια. Για τον μέσο φοιτητή, η αγορά δεν πλήρωσε το όνομα του ιδρύματος, αλλά τα χαρακτηριστικά που είχε το άτομο πριν καν περάσει τις πόρτες του — με μόνη εξαίρεση τους φοιτητές από χαμηλά κοινωνικοοικονομικά στρώματα, για τους οποίους το ισχυρό brand λειτούργησε ως γέφυρα κοινωνικής δικτύωσης.

Η ελληνική πραγματικότητα: Ιδιωτικά, Πρότυπα και Φροντιστήρια

Στην Ελλάδα το φαινόμενο είναι ακόμα πιο έντονο. Στους διαγωνισμούς PISA του ΟΟΣΑ, τα ελληνικά ιδιωτικά σχολεία φαίνονται αρχικά να υπερέχουν με μεγάλη διαφορά (έως και 68 μόρια) έναντι των δημόσιων. Όταν όμως οι ερευνητές απομόνωσαν το κοινωνικοοικονομικό και μορφωτικό επίπεδο της οικογένειας (βιβλία στο σπίτι, εισόδημα, σπουδές γονέων — δείκτης ESCS), το πλεονέκτημα εξανεμίστηκε πλήρως.

Το ιδιωτικό σχολείο δεν παρήγαγε ανώτερη γνώση· απλώς κληρονόμησε μαθητές με ήδη ισχυρό οικογενειακό υπόβαθρο.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με τα φροντιστήρια, αλλά και με τη νέα μόδα των δήθεν «πρότυπων/elite» σχολείων που πασχίζουν να επιβληθούν στην αγορά. Δεν δημιουργούν αριστούχους· τους προσελκύουν.

Στην πραγματικότητα, συγκεντρώνουν παιδιά που, ακόμη και χωρίς εξωσχολική βοήθεια, θα πετύχαιναν πολύ υψηλές επιδόσεις λόγω της έμφυτης ικανότητά τους, της αυτοπειθαρχίας ή της οικονομικής δυνατότητας της οικογένειάς τους. Στη συνέχεια, όμως, προσπαθούν να καρπωθούν σημαντικό μέρος αυτής της επιτυχίας ως μέσο δικής τους αυτοπροβολής — εξυπηρετώντας προφανώς μια πολύ συγκεκριμένη ατζέντα και παρουσιάζοντας νούμερα κενά περιεχομένου, τα οποία όμως προκαλούν εύκολα εντυπωσιασμό.

Κανένα «ελίτ» σχολείο και κανένα φροντιστήριο δεν θα μετατρέψει κάποιον μαγικά σε άριστο μαθητή. Η αληθινή αξία στην εκπαίδευση δεν μετριέται με το πόσους έτοιμους αριστούχους μαζεύεις στη βιτρίνα σου, αλλά με την απόσταση που βοηθάς τον κάθε μαθητή να διανύσει από το δικό του σημείο εκκίνησης. Στο τέλος της ημέρας, η διαδρομή του θα κριθεί από τα πραγματικά του θεμέλια: τη στοχευμένη δουλειά, την πειθαρχία, το οικογενειακό υπόβαθρο (οικονομική κατάσταση, ερεθίσματα, δικτύωση) και λίγη τύχη.

Όλα τα υπόλοιπα είναι ένα καλοστημένο μάρκετινγκ που καπηλεύεται τη δική του δουλειά.